Skuteczne zapylanie borówki

Borówka wysoka (Vaccinium corymbosum), znana również jako borówka amerykańska, to roślina sadownicza, której uprawa zyskuje w Polsce coraz większą popularność.

Obok odpowiednich warunków glebowych i klimatycznych, kluczowym czynnikiem wpływającym na plonowanie borówki jest skuteczne zapylanie. Mimo że krzewy te mają pewną zdolność do samozapylenia, to jednak obecność owadów zapylających znacząco zwiększa zarówno ilość, jak i jakość owoców.

Borówka wysoka jest rośliną owadopylną, co oznacza, że skuteczne zapylenie kwiatów wymaga przeniesienia pyłku przez owady. Każdy kwiat borówki posiada zarówno pręciki, jak i słupek, co czyni go zdolnym do samozapylenia, ale zapylenie krzyżowe, czyli przez pyłek z innej rośliny – znacząco zwiększa wielkość i jakość owoców. Badania wykazały, że krzewy borówki, które były intensywnie odwiedzane przez owady zapylające, wytwarzały owoce o 20–30% większe, a ich masa zbiorcza była wyższa nawet o 70% w porównaniu z  krzewami z ograniczonym dostępem zapylaczy.

Różne gatunki zapylaczy

W uprawach borówki najczęściej spotyka się trzy grupy owadów zapylających:

Pszczoła miodna (Apis mellifera)

Pszczoły miodne są najpowszechniej wykorzystywanymi zapylaczami w rolnictwie. Są łatwe w hodowli i transporcie, ale nie są szczególnie efektywne w zapylaniu borówki. Kwiaty borówki mają długie rurki korony, co utrudnia dostęp do nektaru pszczołom miodnym. W rezultacie często nie dochodzi do kontaktu z pylnikami, co obniża skuteczność zapylania. Jednak duża ilość owadów i wielokrotne odwiedzanie kwiatów przez pszczołę miodną pozytywnie wpływa na zapylenie.

Trzmiele (Bombus spp.)

Trzmiele są znacznie bardziej efektywne w zapylaniu borówki niż pszczoły miodne. Potrafią wykonywać tzw. „buzz pollination” (zapylenie soniczne), czyli wibracyjne wytrząsanie pyłku z pręcików, co jest idealnym mechanizmem dla borówki. Jednak hodowla trzmieli jest droższa, a ich populacje są trudniejsze do utrzymania.

Murarki (Osmia spp.) – ogrodowa i rogata

Coraz większą popularność zdobywają dzikie pszczoły samotnice, zwłaszcza murarka ogrodowa (Osmia bicornis) i murarka rogata (Osmia cornuta). Są one wyjątkowo skuteczne w zapylaniu wielu upraw sadowniczych, w tym borówki.

Murarka ogrodowa i rogata – ciche bohaterki zapylania

Cechy biologiczne i tryb życia

Murarki to pszczoły samotnicze – nie tworzą kolonii jak pszczoła miodna. Samice zakładają gniazda w naturalnych szczelinach, trzcinach lub specjalnie przygotowanych tubach. Ich cykl życiowy jest krótki: dorosłe osobniki pojawiają się wczesną wiosną, co doskonale zgrywa się z okresem kwitnienia borówki.

Murarka rogata (Osmia cornuta) pojawia się nieco wcześniej niż ogrodowa (Osmia bicornis), co sprawia, że w rejonach o chłodniejszym klimacie jest szczególnie ceniona.

Oba gatunki cechują się intensywną aktywnością zapylającą oraz lojalnością wobec kwiatów w najbliższym sąsiedztwie gniazda.

Efektywność zapylania przez murarki

Badania pokazują, że jedna samica murarki może odwiedzić od 1500 do 2000 kwiatów dziennie. W przypadku borówki – ze względu na trudny dostęp do pyłku – efektywność zapylania murarek znacznie przewyższa pszczoły miodne. Murarki chętnie penetrują rurkę korony kwiatu borówki, co zwiększa szanse na skuteczne zapylenie.

W eksperymentach polowych wykazano, że zaledwie 250–300 samic murarki ogrodowej na hektar może zapewnić bardzo dobre zapylenie plantacji borówki wysokiej. Dla porównania, do osiągnięcia podobnego efektu przy użyciu pszczół miodnych potrzeba 2–4 silnych rodzin, a efektywność nadal może być niższa.

Oczywiście taka ilość samic wynika z wyliczeń matematycznych, ponieważ dość trudno jest przeprowadzić bardzo miarodajne badania w otwartym terenie, w zmieniających się warunkach pogodowych. Biorąc to pod uwagę, zalecana ilość kokonów murarki ogrodowej na hektar plantacji borówki wysokiej to 2000–3000 kokonów.

W promieniu do 150–200 m od gniazda (w gorszych warunkach pogodowych zazwyczaj promień lotów wynosi 50–100 m) murarki wykonują największą liczbę wizyt kwiatowych, dlatego rozmieszczenie domków powinno być równomierne. Z tego właśnie powodu do planowania rozmieszczenia uli na plantacji może być pomocna darmowa aplikacja mobilna BeeGrow. Dzięki tej aplikacji dowiemy się, ile uli Osmia Box jest potrzebnych oraz w których miejscach na działce je postawić, aby zapylenie było jak najbardziej optymalne i równomierne.

Kolejnym istotnym aspektem jest ochrona owadów zapylających przed pestycydami. Są one bardzo wrażliwe na środki ochrony roślin, dlatego ich stosowanie należy wykonywać po oblotach pszczół i unikać w czasie kwitnienia.

Jakie aspekty decydują o wyborze konkretnego owada na plantację?

Najważniejszym aspektem decydującym o wyborze owadów jest:

– koszt,

– pracochłonność,

– efektywność zapylenia,

– agresywność owadów,

– dostępność.

Podsumowanie

Strategia zapylenia powinna zakładać możliwość wystąpienia zarówno uszkodzeń przymrozkowych, jak i zróżnicowanej pogody podczas kwitnienia. Z tego właśnie powodu na plantacji powinno znaleźć się kilka różnych gatunków owadów zapylających. Kwitnienie roślin to najważniejszy okres w roku mający wpływ na wynik ekonomiczny gospodarstwa. Rośliny są w stanie „wybaczyć” przyspieszenie lub opóźnienie nawożenia o kilka dni, natomiast „nie wybaczą” braku obecności owadów zapylających w konkretnym momencie. Kwiaty są zdolne do zapylenia przez 1–4 dni, w zależności od warunków pogodowych.

Zapylanie borówki wysokiej to kluczowy element prowadzenia efektywnej i dochodowej plantacji. Wykorzystanie dzikich pszczół, takich jak murarka ogrodowa i murarka rogata, może znacząco podnieść efektywność zapylania, co przekłada się na wyższe i bardziej jednorodne plony. Dzięki swojej biologii,
wysokiej wydajności zapylania i minimalnym wymaganiom, murarki stają się coraz bardziej cenionym narzędziem w nowoczesnym sadownictwie.

Porównanie efektywności zapylaczy na plantacji borówki

Przemysław Kapka Osmia Future