Kondycja gleby, w tym zawartość próchnicy oraz zasobność gleby w przyswajalne formy składników pokarmowych, w głównej mierze wpływa na strategię nawożenia roślin, która stanowi jeden z głównych elementów decydujących o kosztach produkcji roślinnej. Duże znaczenie ma stopień wykorzystania składników nawozowych, który zależy między innymi od odczynu gleby. Stąd też z całkowitej ilości składnika pokarmowego zastosowanego w nawozach tylko część zostaje pobrana i wykorzystana przez rośliny.
W okresie jesiennym ważna jest ocena stanowiska glebowego zarówno pod kątem odczynu, jak również zawartości przyswajalnych form fosforu, potasu i magnezu. Istotna jest również analiza zawartości próchnicy glebowej, a także ilości wapnia odżywczego. Ocena zawartości próchnicy glebowej jest niezwykle istotna, bowiem, stanowiąc od 70 do 80% całości substancji organicznej gleby, decyduje ona o zdolności zatrzymywania składników pokarmowych oraz zwiększa ich dostępność dla roślin przy jednoczesnym ograniczeniu ich strat. Wpływa na zmniejszenie skutków suszy rolniczej poprzez zwiększenie retencji wodnej. Szacuje się, że 1% próchnicy o masie 30 ton na obszarze 1 ha jest w stanie pochłonąć od 90 do 150 ton wody. Jest to bardzo ważne w przypadku gleb piaszczystych, ponieważ ich pojemność wodna zależy przede wszystkim od zawartości materii organicznej.
Próchnica poprawia strukturę gleby i zapobiega jej erozji, zwiększa aktywność biologiczną gleby w efekcie wzrostu i namnażania pożytecznych mikroorganizmów. Poprawia absorpcję energii słonecznej, co wpływa na lepsze nagrzewanie się gleby. Zapobiega również zaskorupianiu się gleby, a także gwałtownym zmianom wartości pH. Wpływa także na ograniczenie dostępności toksycznych substancji z gleby i szkodliwych metali ciężkich oraz ogranicza wymywanie azotu, a ponadto oddziałuje na gospodarkę fosforem.
Prawidłowo przeprowadzony monitoring gleby umożliwia dobranie odpowiedniej strategii uprawy roślin, w tym nawożenia mineralnego. Warto pamiętać, że nawożenie roślin bez wcześniejszej oceny zasobności gleby jest mało efektywne i często prowadzi do ograniczenia wykorzystania potencjału plonotwórczego uprawianych odmian oraz może stanowić realne zagrożenie dla środowiska naturalnego. Potrzeba oceny odczynu gleby oraz jej zasobności w makroskładniki jest zgodna z Kodeksem Dobrych Praktyk Rolniczych, jak również z zasadami integrowanej produkcji roślin.
Dlaczego analiza gleby jest taka ważna?
Znajomość aktualnej kondycji gleby, w tym wartości pH i zasobności gleby w makroskładniki, umożliwia dostosowanie nawożenia zarówno do potrzeb pokarmowych uprawianego gatunku, jak i właściwości środowiska glebowego. Jest to bardzo ważne, ponieważ analiza gleb Polski wskazuje, że około 1/3 gleb naszego kraju wykazuje nadmierne zakwaszenie, natomiast udział gleb z przedziału o potrzebach wapnowania określanych jako „konieczne”, „potrzebne” i „wskazane” wynosi około 50%. Biorąc z kolei pod uwagę zasobność gleb Polski w składniki pokarmowe, szacuje się, że bardzo niską i niską zasobność w fosfor przyswajalny stwierdza się na prawie 30% użytków rolnych, w potas na około 35%, a w przyswajalne formy magnezu na 27% użytków rolnych. W glebach Polski najbardziej deficytowymi mikroskładnikami są bor i miedź. Nieco lepiej wygląda sytuacja w przypadku manganu, żelaza czy też cynku. W przypadku gleb o wysokiej zasobności, na przykład w fosfor przyswajalny, analiza gleby daje podstawę do ograniczenia aplikacji tego makroskładnika, co przy wysokich cenach nawozów przekłada się na zmniejszenie kosztów poniesionych na nawożenie roślin.
Regulacja odczyny gleby
Gdy konieczna jest optymalizacja odczynu gleby zabieg wapnowania powinien być wykonany w okresie jesiennym, przy czym efektywność wapnowania zależy od formy nawozu wapniowego, a także od poprawności jego zastosowania. Nawozami szybko działającymi są nawozy wapniowe tlenkowe i wodorotlenkowe. Z kolei nawozami wolno działającymi, ze względu na słabą rozpuszczalność w wodzie, są nawozy typu węglanowego. W obrębie nawozów do odkwaszania gleb najmniejszą rozpuszczalnością charakteryzuje się wapno krzemianowe, zawierające krzemiany wapnia i magnezu.
Dokonując wyboru nawozu wapniowego, należy brać pod uwagę rodzaj gleby, którą poddaje się wapnowaniu. Na gleby ciężkie wskazane jest stosowanie nawozów wapniowych i wapniowo-magnezowych szybko działających, które wpływają na szybką zmianę odczynu. W przypadku tego typu gleb nie istnieje niebezpieczeństwo gwałtownej zmiany odczynu, gdyż odznaczają się one wysoką zdolnością buforową. Nawozy te umożliwiają szybsze osiągnięcie pożądanego odczynu niż przy stosowaniu wapna węglanowego. Z kolei na gleby lekkie, zwłaszcza piaszczyste, wskazana jest aplikacja wolniej działających form węglanowych i krzemianowych. Na glebach lekkich, ze względu na ich małą zdolność buforową, istnieje niebezpieczeństwo wywołania okresowo zbyt zasadowego odczynu przy zastosowaniu wapna tlenkowego, zwłaszcza przy większych dawkach, co niekorzystnie wpływa na wzrost i rozwój roślin.
Czego powinna dotyczyć jesienna analiza gleby?
W celu oceny zasobności gleby w przyswajalne formy składników pokarmowych wskazane jest wykonanie oznaczeń w przeznaczonych do tego celu laboratoriach, między innymi w Stacjach Chemiczno-Rolniczych. Przeprowadzane testy chemiczne, czyli metody chemiczne badania gleby, polegają na ekstrakcji przyswajalnych form składników pokarmowych z gleby z wykorzystaniem specyficznych związków chemicznych. Najczęściej analiza gleby, poza oznaczeniem pH w roztworze KCl, obejmuje ocenę zawartości przyswajalnych form fosforu i potasu metodą Egnera-Riehma, jak również przyswajalnego magnezu metodą Schachtschabela.
W ostatnim okresie dużą popularnością, ze względu na wszechstronność badań i przede wszystkim ich cenę, cieszy się metoda Mehlich 3. Metoda ta umożliwia oznaczenie w jednym wyciągu zawartości zarówno makroskładników, takich jak fosfor, potas, magnez, wapń i siarka, jak i mikroskładników – miedzi, cynku, manganu, żelaza czy boru. W porównaniu ze standardowymi metodami wykorzystywanymi w systemach doradztwa nawozowego metoda Mehlich 3 charakteryzuje się niższą pracochłonnością oraz ograniczeniem kosztów przypadających na odczynniki, wodę czy też energię, co oczywiście przekłada się na cenę wykonania tej analizy dla producenta rolnego. Jednak warto pamiętać, że poprawność uzyskanych wyników analiz glebowych w znacznym stopniu zależy od prawidłowego pobrania prób glebowych, zarówno pod kątem terminu pobrania, jak również miejsca poboru.
Właściwie przeprowadzony jesienny monitoring gleby daje możliwość prowadzenia technologii nawożenia dostosowanej do aktualnego odczynu gleby i zasobności w przyswajalne dla roślin formy składników pokarmowych, stanowiąc gwarancję sukcesu ekonomicznego producenta rolnego. Właściwy sposób zarządzania makro- i mikroelementami wpływa więc nie tylko na wykorzystanie potencjału plonotwórczego roślin, ale również warunkuje skutki ekonomiczne, gdyż nawozy stanowią istotny element kosztów produkcji roślinnej. Prawidłowe zarządzanie zasobnością gleby stanowi zatem kompromis pomiędzy utrzymaniem jej żyzności na wysokim poziomie, co gwarantuje uzyskanie stabilnego plonu o dobrych parametrach jakościowych, a minimalizowaniem zagrożeń dla środowiska naturalnego, głównie w efekcie strat azotu i fosforu.
Jak prawidłowo pobierać próby glebowe?
Aby prawidłowo ocenić stan zasobności gleby w składniki pokarmowe i w konsekwencji ustalić optymalny program nawożenia, niezbędne jest właściwe pobranie reprezentatywnej próbki glebowej. Próbki należy pobierać z wierzchniej warstwy gleby (0–20 cm) przy pomocy specjalnej laski glebowej lub też, w przypadku jej braku, przy użyciu łopaty. Badaniom poddawane są próbki średnie, powstające przez wymieszanie próbek pierwotnych, które powinny być pobierane z miejsc charakteryzujących się podobnym układem warunków przyrodniczych, takich jak gatunek gleby czy ukształtowanie terenu, oraz warunków agrotechnicznych, a mianowicie ten sam przedplon, nawożenie i uprawa. Dopuszczalne jest pobranie jednej próbki średniej spod różnych upraw, jednak pod warunkiem, że charakteryzują się one podobnymi wymaganiami nawozowymi i uprawowymi oraz należą do tego samego właściciela.
Próbka średnia powinna reprezentować obszar do 4 ha. Próbki nie powinny być pobierane z miejsc charakteryzujących się różnymi parametrami glebowymi, takich jak brzegi pól, miejsca po rowach melioracyjnych, zagłębieniach i bruzdach czy też na silnych wzniesieniach terenu. Poza tym nie należy pobierać próbek glebowych po zastosowaniu nawożenia organicznego i mineralnego, a także w okresach nadmiernej wilgotności gleby czy też w czasie suszy.
WPR wspiera prawidłowe nawożenie
Prawidłowe nawożenie oparte na planie nawożenia uwzględniającym z jednej strony potrzeby pokarmowe roślin, z drugiej zawartość najważniejszych składników pokarmowych w glebie, daje także możliwość otrzymania dodatkowego wsparcia z obecnie wdrażanego Planu Strategicznego WPR 2023-2027. Jedną ze wspieranych praktyk w ramach ekoschematu „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi” jest praktyka dotycząca opracowania i przestrzegania planu nawożenia. Praktykę tę można realizować w wariancie podstawowym, obejmującym opracowanie planu nawozowego określającego dawki składników pokarmowych (N, P, K i Mg oraz potrzeby wapnowania) – na przykład przy użyciu narzędzia INTER-NAW lub innego narzędzia służącego opracowaniu planu nawozowego. Plan taki musi zostać opracowany dla wszystkich gruntów rolnych (także TUZ) użytkowanych w gospodarstwie, na podstawie wyników chemicznej analizy gleby w zakresie zasobności w składniki pokarmowe P, K i Mg oraz pH (wyniki badania chemicznej analizy gleby zachowują ważność przez okres 4 lat od dnia ich wykonania). Za realizację tej praktyki w wariancie podstawowym przysługuje w 2025 roku dodatkowa płatność w wysokości 87,52 zł do każdego zadeklarowanego hektara.
Jeżeli wykonana analiza gleby wskazuje na konieczność wykonania wapnowania (odczyn gleby pH niższy lub równy 5,5), dla działek rolnych o takim odczynie można ubiegać się o płatność w kwocie 262,56 zł/ha (wariant z wapnowaniem), pod warunkiem wykonania u udokumentowania zabiegu wapnowania. Wsparcie na wapnowanie przysługuje dla danej działki nie częściej niż raz na 4 lata.
dr hab. Marzena S. Brodowska, prof. uczelni Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
