Plony polowe wielu warzyw przekraczają 100 t/ha. To nie tylko wymagające zadanie agrotechniczne dla rolnika, ale też wysoko postawiona poprzeczka potencjałowi produkcyjnemu gleby. Można go wesprzeć np. uprawą międzyplonów ozimych.
Uprawa międzyplonów ozimych przynosi korzyści zarówno rolnikowi, jak i samej glebie, poprzez poprawę jej urodzajności. Zachętą dla rolnika są także dodatkowe przychody uzyskane w ramach płatności bezpośrednich za realizacje dobrowolnych działań na rzecz ochrony środowiska i klimatu – czyli ekoschematów w ramach Planu Strategicznego WPR 2023-2027. Jednym z nich jest ekoschemat „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi”. W tej opcji jedna z dotowanych praktyk to „Międzyplony ozime lub wsiewki śródplonowe”.
Mając na uwadze fakt, że gleba jest podstawowym środkiem produkcji, pierwszoplanowym celem dla tego wariantu agrotechniki jest poprawa wartości stanowiska/gleby pod kolejne uprawy, zwłaszcza dla rośliny następczej płodozmianu. Przełoży się to na wyższe i lepsze jakościowo plony, co ostatecznie zwiększy przychody gospodarstwa.
Wiele funkcji międzyplonów
Korzyści dla gleby wynikające z uprawy międzyplonów, nie tylko ozimych, są zróżnicowane. Jest ich ponadto dość dużo i pełnią bardzo istotne funkcje, gdyż oddziałują zarówno na fizykochemiczne, jak i biologiczne właściwości gleby. Najważniejsze to:
- utrzymanie żyzności stanowisk na odpowiednim poziomie, zwłaszcza przy ich intensywnej eksploatacji wynikającej z uprawy warzyw,
- zmniejszenie presji i skutków obecności chwastów,
- zapobieganie erozji wietrznej i wodnej,
- zapewnienie lokalnej bioróżnorodności,
- poprawa stanu fitosanitarnego stanowiska, w tym występowania chorób i szkodników,
- poprawienie wielkości i jakości plonów,
- dostarczanie roślinom cennych składników pokarmowych oraz materii organicznej dla warstwy ornej gleby,
- ograniczenie skutków niewłaściwego następstwa roślin uprawnych, zwłaszcza monokultur,
- zapobieganie wymywaniu składników pokarmowych z gleby (głównie N i P) do wód gruntowych i otwartych akwenów oraz ich skutkom dla środowiska wodnego.
Utrzymanie żyzności
Żyzność gleby to jej zdolność zaspokajania potrzeb roślin, koniecznych do ich prawidłowego rozwoju. Do tych podstawowych potrzeb zalicza się składniki pokarmowe, wodę i powietrze, a ich dostępność zależy z kolei od właściwości fizycznych (składu granulometrycznego, budowy profilu), chemicznych, w tym pH oraz biologicznych gleby. Główną rolą fauny glebowej jest natomiast rozkład materii organicznej i udostępnianie jej samej oraz uprawianym roślinom uwolnionych składników mineralnych i energetycznych.
Trzeba mieć też na uwadze, że żyzność gleby tworzy się przez wiele lat i decyduje o jej przydatności rolniczej oraz potencjale wysokości uzyskiwanych plonów. Zatem systematyczne i długotrwałe dostarczanie glebie dodatkowej materii organicznej, poza naturalnymi resztkami pożniwnymi, pozwala utrzymać lub poprawić ten strategiczny parametr.
Niestety, niewłaściwe zarządzanie glebową materią organiczną obniża jej ilość w profilu glebowym, co ma znaczące konsekwencje rolnicze. Należy ponadto pamiętać, że w ramach bilansu tej materii rośliny okopowe (ziemniak, burak cukrowy) oraz kukurydza i warzywa w uprawie polowej mają wysoki ujemny współczynnik. Dla ziemniaka wynosi on –1,40, a dla warzyw –1,15. Współczynnik degradacji materii organicznej informuje, ile ton substancji organicznej uległo rozkładowi w glebie na powierzchni 1 ha ocenianej uprawy.
Presja chwastów
Bank nasion w warstwie ornej gleby na 1 m2 pola wynosi zwykle od kilkunastu do nawet 100 tys. szt. tzw. diaspor w znaczeniu rolniczym. Aby po zbiorze plonu głównego ograniczyć ich wschody z wierzchniej warstwy pola można np. wysiać międzyplony. Są one naturalną konkurencją dla niepożądanych gatunków na polu, a racjonalnie uprawiane i zagospodarowane pełnią pozytywną rolę dla gleby i rośliny następczej, czego nie można oczekiwać po chwastach.
Poprawna kompozycja mieszanki, zakup dobrej jakości nasion, odpowiednio doprawiona gleba oraz korzystne warunki wilgotnościowe w pierwszych dniach po siewie sprawią, że dynamicznie wschodzące i rozwijające się siewki zagłuszą chwasty, eliminując ryzyko ich występowania na polu.
Erozja wietrzna i wodna
W produkcji polowej warzyw i innych roślin uprawnych zjawisko erozji wietrznej i wodnej znane jest od wielu lat. Jednak obserwuje się, że zmiana klimatu postępująca wyraźniej od lat 90. ub.w. nasiliła częstość występowania tych procesów, a zwłaszcza ich skutki. Susze rolnicze sprawiają, że wywiewanie z pola frakcji pyłowej obserwuje się corocznie i kilka razy w sezonie. W ten sposób traci się jedną z najcenniejszych cząstek gleby.
Zmiana klimatu ma też silny związek z erozją wodną. Monitorując obecnie to zjawisko widać, że po okresach bezdeszczowych, trwających od kilkunastu do ponad 30 dni, występują coraz powszechniej intensywne deszcze, kiedy w ciągu kilku godzin spada lokalnie lub w makrorejonie ponad 200% miesięcznej normy opadowej. Takiego natężenia opadów nie jest w stanie przyjąć żadna gleba ani odprowadzić żaden system odwadniający, stąd gwałtowne powodzie w miastach i zalewane bardzo duże połacie terenu. Na polach tworzą się wówczas rozległe zalewiska, a na obszarze bardziej pofałdowanym szerokie i głębokie koleiny, wypłukując glebę, niekiedy do poziomu skały macierzystej. Często zniszczeniu ulega też infrastruktura rolna, w tym studzienki melioracyjne, ciągi drenarskie czy systemy nawodnień, a usunięcie takich szkód wiąże się z kosztownymi i długotrwałymi pracami polowymi.
Oba zagrożenia można częściowo lub całkowicie ograniczyć, zależnie od skali zjawiska, utrzymując na polach trwałą okrywę roślinną w formie międzyplonu. Spowolni i zmniejszy ona zarówno spływ wody, jak i jego dynamikę – tworzenie kolein i wielkość zniszczeń.
Bioróżnorodność
Uprawa międzyplonów to także element ekologiczny. Zwiększa liczbę gatunków roślin występujących na polach oraz ich pozytywną rolę w ekosystemie. Kwitnące rośliny zwabiają m.in. owady pożyteczne i zapylające, stanowią też źródło pożywienia dla gatunków miododajnych. Urozmaicona flora ogranicza natomiast potencjał roznoszenia i rozwoju zarodników chorobotwórczych. Daje ona schronienie pożytecznym, ale też i szkodliwym owadom czy zwierzętom.
Zdrowe ekosystemy pomagają również zwalczać skutki zmiany klimatu, poprawiają czystość wód i powietrza, są ponadto terenami rekreacyjnymi, których coraz bardziej brakuje na skutek zmniejszania się terenów zalesionych i parków, postępującej urbanizacji czy obecności monotonnych upraw polowych.
Stan fitosanitarny
Rośliny uprawiane po dobrym przedplonie lub międzyplonie charakteryzują się zwykle podwyższoną kondycją fizjologiczną i zdrowotnością, co jest następstwem skumulowanych pozytywnych cech jednego z tych rozwiązań agrotechnologicznych. Ograniczając np. występowanie chwastów jednocześnie eliminuje się rozwój patogenów poprzez pozbawienie ich tzw. żywicieli pośrednich koniecznych do pełnego cyklu rozwoju sprawcy choroby. Przykładami takiego sposobu ich zwalczania są np. tobołki i gorczyca polna, jako ogniwo metamorfozy dla kiły kapusty, krzywoszyj polny dla rdzy brunatnej, czy rzodkiew świrzepa dla suchej zgnilizny kapustnych. Chwasty mogą być również nosicielami chorób wirusowych roślin uprawnych, np. psianka czarna, gwiazdnica pospolita, komosa biała czy szarłat szorstki.
Podobna zależność istnieje również w odniesieniu do niektórych szkodników. Tu przykładem mogą być chwasty z rodziny kapustowatych, tj. gorczyca polna, rzodkiew świrzepa, tasznik pospolity będące siedliskiem np. bielinka kapustnika i mszycy kapustnych. Na roślinach z rodziny komosowatych, w tym komosy białej i łobody, żeruje natomiast śmietka ćwiklanka, mszyce buraczane oraz tarcznik mgławy. Z kolei dla stonki ziemniaczanej i mątwika burakowego rośliną żywicielską jest psianka czarna, a dla przędziorka chmielowca – jasnota purpurowa.
Siew międzyplonów
Ważnym etapem poprzedzającym siew międzyplonu jest przygotowanie pola. Podczas tych prac należy uzyskać właściwą strukturę gleby, tj. drobnej gruzełki, zwłaszcza w warstwie siewnej, aby zapewnić nasionom podsiąkanie kapilarne, co zagwarantuje dobre wschody polowe. Nasiona na całej powierzchni powinny być siane równomiernie i na optymalną głębokość, dostosowaną do ich wielkości – drobne płycej
(2–3 cm), a grubsze głębiej (nawet do 5–7 cm). Aby spełnić ten wymóg oraz ograniczyć czas pracy i wykorzystanie maszyn, wiele firm oferuje obecnie sprzęt umożliwiający jednoczesny wysiew kilku gatunków roślin na różną głębokość, w różnej rozstawie i różnej normie siewu.
Wybór gatunku
Wybierając konkretne gatunki do mieszanki międzyplonowej należy zwrócić uwagę na szybkość ich wschodów, potrzeby wodne, czy wymagania glebowe. Należy też mieć na uwadze uprawę następczą, aby mieszanka nie kolidowała z nią fitosanitarnie i była zgodna z regułami płodozmianu (więcej – patrz ramka).
Międzyplony ozime lub wsiewki śródplonowe
Praktyka „Międzyplony ozime lub wsiewki śródplonowe” w ramach ekoschematu „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi” z PS WPR 2023-2027 oferuje dwa warianty realizacji:
- międzyplon ozimy, który należy wysiać między 1 lipca a 1 października i utrzymać na polu co najmniej do 15 lutego następnego roku. Po 15 listopada dopuszcza się natomiast jego mulczowanie;
- wykonanie wsiewki w uprawę główną przed jej zbiorem, przy czym wsiewkę należy utrzymać na polu co najmniej do wysiewu kolejnej uprawy w plonie głównym lub przez co najmniej 8 tyg. od dnia zbioru uprawy, w której była wysiana.
Międzyplon ozimy musi być ponadto utworzony z co najmniej 2 gatunków roślin należących do różnych grup. Do tej mieszanki można wykorzystać materiał siewny zbóż, roślin oleistych, pastewnych, bobowatych (drobno- i grubonasiennych) i miododajnych. Ustawodawca zastrzega również, że mieszanka ta nie może być utworzona tylko ze zbóż.
W przypadku wsiewki śródplonowej w uprawę w plonie głównym, wsiewka musi składać się przynajmniej z jednego gatunku roślin bobowatych drobnonasiennych.
W obu wariantach rolnik zobowiązany jest do prowadzenia rejestru zabiegów agrotechnicznych, w którym należy podać m.in. datę zbioru uprawy w plonie głównym oraz informacje niezbędne do potwierdzenia wykonania tego wariantu agrotechnicznego.
Na obszarze, na którym realizowane są te praktyki obowiązuje też zakaz stosowania ś.o.r. – na międzyplonach ozimych od ich wysiewu, do co najmniej 15 lutego następnego roku. W przypadku wsiewek śródplonowych – przez cały okres ich utrzymania.
Gratyfikacja
Ekoschemat „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi” bazuje na liczbie punktów przypisanych do poszczególnych praktyk i stawce euro. Dla międzyplonów ozimych i wsiewek jest
to 5 pkt. W tym ekoschemacie 1 pkt. wyceniony jest na 22,47 euro/ha, a w tym roku płatność za realizację każdej z wymienionych praktyk daje dodatkową dopłatę 435,90 zł/ha.
Janusz Biernacki
