Uregulowane pH jest podstawą zdrowej gleby, dobrej przyswajalności makroelementów i wielu mikroelementów, zachowania struktury, a w konsekwencji stabilnych plonów. Wapnowanie zostało ujęte nawet w ramach WPR w ekoschematacie Opracowanie i przestrzeganie planu nawożenia – wariant z wapnowaniem. Nie zawsze jednak wapnowanie przynosi pożądany skutek. Jak prawidłowo odkwaszać glebę? Przedstawiamy 5 zasad skutecznego podnoszenia pH gleby.
1. Najpierw zbadaj glebę, potem wapnuj
Wapnowanie musi być poprzedzone badaniem próbek gleby. Tylko laboratoryjne oznaczenia pH w 1-molowym KCl da nam odpowiedź na pytanie jaka jest kwasowość potencjalna gleby, a zatem ile dać wapna, aby neutralizować wolne jony wodorowe, które uwolnią się w czasie wegetacji.
Badanie gleby domowymi metodami za pomocą urządzeń sprawdzających kwasowość hydrolityczną też jest cenne, bo daje odpowiedź jakie jest pH w danym momencie. Jednak zestawienie wartości pH badanego dwiema metodami da nam odpowiedź jak zmienia się będzie odczyn w trakcie wegetacji i czy wapno jest potrzebne już, czy można nieco poczekać. Pognamy też odpowiedź jaka powinna być dawka w przeliczeniu na CaO.
2. Ustal dawkę w zależności od gleby
Dawka wapna ustalona jest w oparciu o kategorię agronomiczną gleby. Przy tym samym poziomie pH na glebach lekkich jest ona niższa niż na ciężkich. Wynika to z właściwości buforowych gleb – im zawierają one więcej części ilastych, tym są wyższe i wymagają więcej jonów Ca2+ lub Mg2+ do neutralizacji jonów H+.
Poza tym gleby gliniaste, jak sama nazwa mówi, zawierają więcej glinu. Który w warunkach kwaśnych staje się toksyczny dla korzeni roślin (Al3+). Dlatego na glebach ciężkich dawka wapna może wynosić w przeliczeniu na CaO nawet 6 t/ha. Takie dawki jednak lepiej stosować etapami, np. podzielić ją na dwa lata lub jedną stosować zaraz po żniwach, a drugą pod jare zimą lub wiosną.
3. Dobierz rodzaj wapna
Wapno do wapna nie jest podobne. Najczęściej to produkt naturalny (mielone kopaliny), a czasem efekt procesów chemicznych, jak wapno tlenkowe, podefekacyjne, posodowe itp. Wapna te działają z różną szybkością. Najgwałtowniej odkwasza wapno tlenkowe, następne w kolejności szybkości działania są zwykle wapno z cukrowni (podefekacyjne), kreda jeziorna, kreda ze skały (tzw. pisząca) oraz wapna węglanowe.
Wapna węglanowe (CaCO3), czyli kreda i wapna jurajskie mają określoną tzw. reaktywność. Im ona wyższa, tym szybciej działają. Rodzaj wapna dobiera się do gleby oraz potrzeby szybkiego podniesienia pH. Na stanowiskach o glebach cięższych można stosować wapno tlenkowe, ale na lżejsze tego produktu nie zaleca się. Jeżeli mamy potrzebę nieznacznego podniesienie pH (do ok. 0,5 jednostki pH), to można stosować wapna o niższej reaktywności – zwykle są to produkty grubo mielone ze skały pochodzenia jurajskiego (najczęściej tańsze). Jeśli jednak pH mamy znacznie niższe od wymaganego, to musimy działać produktem szybciej działającym, o reaktywności najlepiej ponad 95%.
4. Nie zapominaj o uzupełnieniu magnezu
Wapno często może zawierać oprócz jonów Ca2+, także jony Mg2+. Jest to tzw. wapno magnezowe, popularnie (choć nie zawsze prawidłowo) nazywane dolomitem. Na stanowiskach ubogich w magnez, zwłaszcza gdy w wyniku badania kationów wymiennych w kompleksie sorpcyjnym wiemy, że mamy małe wysycenie go w jony magnezowe, warto zamiast wapna wyłącznie z wapniem podać wapno magnezowe. Wapno takie zawiera często nawet kilkanaście procent MgO. Zatem podanie dawki 2 t/ha takiego wapna to kilkaset kg/ha magnezu.
Trzeba jednak pamiętać, że magnez z wapna węglanowego uwalnia się wolniej niż z nawozów o wysokiej rozpuszczalności, np. siarczanowych. Dlatego przy niedoborach magnezu nie można zapominać o nawożeniu roślin tym składnikiem, a wapno magnezowe stanowi uzupełnienie go w glebie.
5. Mieszaj, mieszaj, mieszaj
Zakwaszenie to efekt, który pod wpływem wydzielin korzeniowych i działania nawozów zachodzi głównie w górnej warstwie gleby, tzw. ornej. Głębiej też jednak sięgają korzenie, ale tam trudniej jest zmienić pH wapnowaniem. Dlatego oddziaływać trzeba wapnem na przestrzenny układ warstwy ornej. Ponieważ zwykle wapno stosujemy metodą posypywania nim gleby na wierzchu, to trzeba wapno wprowadzić głębiej – w przestrzeń warstwy ornej. W tym celu najlepszą metodą jest intensywne mieszanie roli po wapnowaniu. Dlatego wapno najlepiej stosować przed pierwszymi zabiegami pod nową uprawę, czyli zrywaniem ścierniska.
Następnie każdy kolejny zabieg, np. mechaniczne niszczenie samosiewów, kultywatorowanie, talerzowanie, orka, głęboszowanie powodują, że wapno z powierzchni jest rozprowadzane w przestrzeni gleby. W systemach no-tillage wapna niestety nie wprowadzimy w ten sposób w głąb gleby. Tutaj trzeba zdać się siły natury i liczyć na wpłukanie wapna przez opady oraz jego transport z drobinami roślin przez dżdżownice. W systemie strip-till wapno można podawać redlicami do nawożenia wgłębnego. W tym celu stosować trzeba niestety droższe wapna granulowane.
Dopłata do wapnowania w ekoschemacie
Skalę problemu zakwaszenia gleb w Polsce dobrze obrazują dane zawarte w „prognozie oddziaływania na środowisko dla Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027” Według przytoczonych w „Prognozie (…)” badań Krajowej Stacji Chemiczno-Rolniczej, połowa areału gleb użytków rolnych w Polsce wykazuje kwaśny bądź bardzo kwaśny odczyn i stan ten nie zmienia się znacząco na przestrzeni ostatnich lat.
Występuje także znaczne zróżnicowanie regionalne odczynu gleb. Najmniejszy udział gleb o odczynie kwaśnym i bardzo kwaśnym występuje na Opolszczyźnie, w woj. kujawsko-pomorskim i pomorskim, co jest przede wynikiem częstszego wapnowania gleb w tych regionach Polski oraz rodzaju skały macierzystej gleb. Najwięcej gleb kwaśnych występuje we województwach: mazowieckim, łódzkim, podlaskim, małopolskim i warmińsko-mazurskim.
Z tego właśnie powodu wsparcie wapnowanie gleb najbardziej tego zabiegu potrzebujących jest jednym z wariantów ekoschematu „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi” z PS WPR. W przypadku praktyki Opracowanie i przestrzeganie planu nawożenia – wariant z wapnowaniem, raz na 4 lata można otrzymać wyższe wsparcie na wapnowanie, pod warunkiem, że:
- został sporządzony plan nawożenia obejmujący N, P, K, Mg, Ca dla całego gospodarstwa na podstawi wyników badania zasobności gleby i bilansu azotu,
- rolnik zastosował wapnowanie na powierzchni gruntów w gospodarstwie o pH niższym lub równym 5,5 określonym w wynikach chemicznej analizy gleby,
- rolnik posiada imienny dokument potwierdzający zakup nawozu wapniowego (np. fakturę określająca ilość i rodzaj zakupionego nawozu),
- do działki rolnej, do której ubiega się o przyznanie płatności w ramach ekoschematów, w terminie 4 lat poprzedzających rok złożenia wniosku o przyznanie płatności, nie otrzymał z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej decyzji w sprawie przyznania dofinansowania na zakup nawozu wapniowego.
Dodatkowe wsparcie na wapnowanie przysługuje tylko do gruntów, dla których pH jest nie wyższe niż 5,5, a stawka wsparcia w tym wariancie w 2025 roku wynosi 262,56 zł/ha.
